چهار قرن خوش‌باشی ایرانی

نهادهای لذت
جدا از بررسی الگوی تولید و مصرف در ایران و شبکه اقتصادی صادرات و واردات در چهارسده یادشده، نویسنده کتاب در طلب کام تلاش کرده است نهادهایی را که در پیوند با نوشیدنی‌ها و کشیدنی‌های سرخوش‌کننده در جامعه پدیدآمده بازنماید و پیامدهای اجتماعی آن‌ها را بکاود؛ برای نمونه قهوه‌خانه یا شیره‌کش‌خانه یا چای‌خانه که جایگاهِ مردمی از طبقات به ویژه فرودست و نیز متوسط بوده است.
از سوی دیگر رودی ماتی تصورات مردم و نیز دانشمندان این دوره را درباره آثار مخدرات و مشروبات بر بدن و خاصه بر نیروی جنسی بررسی کرده است.
فقه لذت
شاید یکی از گیراترین ویژگیهای این کتاب شرح جدال‌های فقهی بر سر حلیت یا حرمت شرب توتون (کشیدن توتون) یا شرب قهوه است و رساله‌های فراوانی که فقیهان عصر درباره حلال بودن یا حرام بودن نوشیدنی‌ها یا مواد مخدر وارداتی نوشته‌اند.
برخی از فقیهان و مومنان خود آن اندازه به کشیدن توتون معتاد شدند که مسأله تازه‌ای در فقه تولید شد: آیا کشیدن توتون روزه را باطل می‌کند؟ این مجادلات سرآغاز درگیری نظام فقهی با مسائل جهان جدید است که هنوز در کتاب‌های توضیح المسائل به صورت “مسائل مستحدثه” (مسائل نوپدید) طرح می‌شود.
همین‌طور چالش سخت فقیهان و سلاطین بر سر منع حکومتی شراب از فصل‌های خواندنی تاریخ این دوره است.
فصل های “در طلب کام”
عنوان‌های ده فصل این کتاب که در دو بخش آمده چنین است:
بخش نخست عصر صفویه:
فصل نخست: نگاهی کلی: ایران از قرن شانزدهم تا قرن نوزدهم؛ فصل دوم: شراب در ایرانِ عصر صفویه: افراط و امساک؛ فصل سوم: شراب در ایران عصر صفویه: از منع نیم‌بند تا قدغن‌کردن قطعی؛ فصل چهارم: تریاک در ایران عصر صفویه: مواد مخدرِ بومی‌شده؛ فصل پنجم: توتون در ایران عصر صفویه: لذت و تحریم؛ فصل ششم: قهوه در ایران عصر صفویه: بازرگانی و مصرف.
بخش دوم عصر قاجار:
فصل هفتم شراب در ایران عهد قاجار: از نقض شریعت تا تظاهر به فسق؛ فصل هشتم: تریاک و تنباکو در ایران عصر قاجار: از لذت تا فروش و نماد ملت شدن؛ فصل نهم: از قهوه به چای: دگرگونی الگوی مصرف در عهد قاجار؛ فصل دهم: قهوه نوشیدن در قهوه‌خانه: سیاست مصرف در ایران عهد قاجار
در طلب کام، تصویری تاریخی از چهار سده ایران را پیش چشم خواننده می‌گذارد. خواننده ایران‌پژوه به هر جنبه از تاریخ ایران در این دوره علاقه‌مند باشد، از خواندن این کتاب نمی‌تواند تن بزند؛ زیرا این کتاب پیوستگی همه پاره‌های جامعه به هم را بازنموده و نشان داده که پدیده‌های مادی چه اثری سترگ در شکل دادن به نظام‌های اخلاقی و معنوی دارند.
البته برای خواننده ایرانی، بهره از خواندن این کتاب به یافته‌ها و نتیجه‌های آن خلاصه نمی‌شود؛ بل‌که شیوه تاریخ‌نویسی رودی ماتی که امروزه شیوه پذیرفته تاریخ‌نویسی در غرب به شمار می‌رود، بیش از هر چیز آموزنده است.
مشخصات کتابشناختی
Matthee, Rudi, The Pursuit of Pleasure, Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500-1900, Princeton University Press, 2005, 347 pages
————————————————-
این نوشته، نخستین بار، با عنوان «تاریخ لذت در ایران» در وب سایت فارسی بی بی سی نشریافته است.

ادامه مطلب <<< صفحه قبل