چهار قرن خوشباشی ایرانی
۷ خرداد ۱۳۸۸
شراب و سرخوشی در جوامع اسلامی
پژوهشهای زیادی درباره مصرف مواد سرخوشیآور در جوامع دیگر پیش از دوران مدرن و پس از آن صورت گرفته است. در این پژوهشها تأکید شده که این مواد نه تنها نقش مهمی در بازرگانی و تجارت داشتهاند که نمادها و نشانههایی از شعایر دینی، مناسبات اجتماعی و تغییرات سیاسی نیز بودهاند. اما متخصصان خاورمیانه، بسی دیرتر از تاریخنگاران جوامع غربی به سراغ نوشتن تاریخ واقعیتهای مادی از این دست رفتهاند.
پژوهش درباره شراب در جهان اسلام چندی است که آغاز شده است؛ اما بیشتر این پژوهشها بر نقش و معنای عرفانی شراب در ادبیات تکیه کردهاند و مثلاً پرسشهایی از این دست پاسخ نمییابد که با وجود حرمت شرعی شراب، چرا مسلمانان بسیاری بادهنوشی میکردند (یا میکنند).
رودی ماتی، باور دارد سنت ایدهآلیستی ایران یکی از عواملی است که پژوهشگران ایرانی و ایرانشناسان غربی را وامیدارد بیشتر به “سرشت متعالی، معنوی و آرمانی تاریخ ایران” روی کنند و به جنبههای زندگی مادی از جمله تولید و مصرف کالاها علاقهای نشان ندهند.
تاریخ و استعاره
افزون بر این، سنت غنی ادبیات و عرفان و دین و فراوانی منابع و اسناد تاریخی در اینباره اغواگر نیرومندی برای پژوهشگران بوده و سبب شده که مثلاً در بررسی اثر مواد سرخوشیآور بیشتر به استعارهها پناه ببرند تا به بررسی نظام اقتصادی، اجتماعی و سیاسی.
چنین بود که در سنت ایرانشناسی، مطالعات تاریخی، بیشتر، بر پژوهش ادبیات و دین متمرکز شده است.
تازگی کار نویسنده این کتاب، از جمله در رویکرد نوین او به تاریخنگاری ایران است.
ایرانشناسان کلاسیک گویا باور داشتند که جان و جوهر یک کشور را ابعاد غیرمادی و معنوی آن میسازند. ایرانشناسان جدید تحت تأثیر تاریخنگاری جدید از این انگاره فاصله میگیرند و به نوشتن تاریخ پدیدههای مادی و عینی اقبال میکنند، زیرا میدانند که این پدیدهها میتوانند چه تحولات اجتماعی و فرهنگی شگرفی پدیدآورند.
منشور قهوه، دخانیات و مشروبات
کتاب در طلب کام از جمله کتابها در قلمرو ایرانشناسی است که میکوشد به جای بررسی مفاهیم و پدیدههای انتزاعی، “فرهنگ مادی” را موضوع کار قرار دهد؛ دخانیات و مشروبات الکلی و قهوه، پدیدههایی مادی هستند که با رشتهای از ایدهها و رفتارهای مربوط به ذوق و سلیقه، لذت، منزلت و اعتبار و احترام اجتماعی پیوند دارند.
رودی ماتی مینویسد: “قهوه، دخانیات و مشروبات الکلی، منشوری را شکل میدهند که از میان آن میتوان به جامعه ایرانی نگریست”.
ممکن است کسی تصور کند پدیدههایی که نویسنده تاریخنگاری آنها را به عهده گرفته است “لوکس و تجملی” هستند و چندان جایگاه مهمی در جامعه ندارند که بتوانند چیزی از مناسبات اجتماعی بازتابانند.
رودی ماتی، نویسنده کتاب در طلب کام
آقای ماتی باور دارد “این پدیدهها را نمیتوان به سادگی لوکس و تجملی خواند و در نتیجه امری فرعی در جامعه پنداشت؛ دودکردن و شادخواری کارهایی هستند که تمایز میان امور تزیینی و تجملی و امور ضروری را برهم میزنند و در نتیجه نمادهایی از فرایند تحول فرهنگی، معنا و نشانههای درازمدتِ دگرگونیهایی میشوند که این پژوهش به دنبال شناخت آن است”.
تاریخ و نشانه شناسی
مواد مخدر و نوشیدنیهایی چون قهوه و شراب، در تاریخ چهارصد ساله ایران، واقعیتی عینی و مادی بودهاند که مردمان رشتهای از معناهای گوناگون به آنها بخشیدهاند. رودی ماتی میگوید پژوهش او این پدیدهها را در دو جنبه مادی و نشانهشناختیاش برمیرسد.
این رویکرد به باور او، با قرار دادن ایران در دوره زمانی طولانی، جامعهای پویا را آشکار میکند که با جهان بیرون از خود در تعامل بوده است.
نویسنده کتاب در طلب کام استدلال میکند که ورود نوشیدنیها یا مخدرات تازه به ایران در عصر صفوی نه تنها نمونهای از ورود ایران به شبکه اقتصادی جهانی تازهای است؛ بلکه نشاندهنده گشودگی مردم به روی کالاهای تازه و میل به بومیکردن آنها نیز هست.
در این فرایند، هم ذوق مردم عوض میشده و هم آن مواد با دستکاری تدریجی مردم طعم و بوی ویژه ایرانی میگرفته است.
شاه و شراب
از سوی دیگر، حمله اعراب و ورود اسلام به ایران، ایرانیان و به ویژه اهل دیوان و دربار را از عادت نوشیدن شراب بازنداشت و حتا شاهان صفوی نیز هوادار شرب مدام بودهاند.
شاه اسماعیل که در جنگ چالدران از عثمانیها شکست خورد اوقات بسیاری، به جرعهای دماغ را تر میکرد و برخی شاهان دیگر صفوی نیز با نوشیدن پیوسته این تلخوش عمر خویش را کوتاه کردند.
همینطور کشیدن تریاک هم سنت ایرانی کهنی بود که در عصر صفوی رونق فراوانی در میان توده مردم یافت.
نخبهگان سیاسی و نظامی وقتی در نوشیدن شراب یا در کشیدن تریاک به افراط میگراییدند، تدبیر و خردورزی تباه میشد و شوکت و حشمت سلطانی و نظامی آسیب میدید.
افیون از قحطی تا انقلاب
در این میان، رویداد تلخ، به زیر کشت رفتن بخش عظیمی از زمینهای کشاورزی بود که از جمله در قحطی سالهای ۷۲-۱۸۶۹ نقشی عمده داشت.
در این سالهای قحط، یک دهم اهالی ایران جان خود را از دست دادند. تنباکو هم به محض آنکه در سده شانزدهم وارد ایران شد، به سرعت جای خود را در میان ایرانیان گشود و حتا سه قرن بعد، هسته مرکزی شورشی اجتماعی شد و زمینهساز انقلاب مشروطیت – گستردهترین جبنش اجتماعی در تاریخ ایران تا آن هنگام – گردید.
قهوه و چای هم اگر چه دستمایه شورشها و جنبشهایی از این دست نشدند، در الگوهای جامعهپذیری مردم ایران اثری شگرف نهادند و سرانجام البته چای توانست بر قهوه پیروز شود و به نوشیدنی محبوب و رایج بیشتر ایرانیان بدل گردد.
کامرانی نابهنگام
دوره چهارصد سالهای که در این کتاب بررسی شده، بیاختیار خواننده را به مقایسه ایران و اروپا برمیانگیزد. در دورانی که اروپا به سوی پیشرفت و عقلانی کردن نظام زندگی میتازد و به همین سبب مردمان سختکوش و پرکار و ریاضتکش شدهاند، تصویری که از ایران پیش چشم ما میگسترد مردمانی است بیشتر لذتجو و کامران، کمکار و کرخت و نیز در دوران افول عقلانیت.
رودی ماتی میگوید در این کتاب کوشیده تا به مقایسهای ارزشی دست نزند و تنها نشان دهد زیر تأثیر چه شرایط و عواملی مواد سکرآور و سرخوشیزا این اندازه در زندگی اجتماعی و سیاسی ایرانیان نقش یافتند.
از نظر او مطالعه ایران پیش از اسلام نشان میدهد که اسلام تنها اصل نظمدهنده جامعه و فرهنگ نبوده و همه رفتارهای جامعه ایرانی را نمیتوان به آن نسبت داد.
در عین حال، نویسنده میاندیشد باید به خاطر داشت که “جدیت و متانت مطلق، وضعیت طبیعی و اولیه آدمی نیست” و مواد مخدر و نوشیدنیهای سکرآور همیشه و همهجا تقریباً مصرف میشده و حتا در هیچ دورهای مانند دوران مدرن این مواد به صورت قانونی و غیرقانونی مصرف نشده است.
ادامه مطلب <<< صفحه قبل صفحه بعد >>>
