چهار قرن خوشباشی ایرانی
۷ خرداد ۱۳۸۸
«در طلب کام، دخانیات و مشروبات در تاریخ ایران، از عصر صفوی تا دوره مشروطیت» کتابی است نوشته رودی ماتی، استاد تاریخ در دانشگاه دلهور (Delaware) در ایالات متحده امریکا؛ و یکی از آثار بدیع و برجستهای که در قلمرو ایرانشناسی به تازگی انتشار یافته است.
مراد نویسنده از “دخانیات” هرگونه مواد مخدر است از تریاک گرفته تا توتون و تنباکو. همچنین از “مشروبات” نویسنده هم به مشروبات الکلی نظر دارد و هم به نوشیدنیهای وارداتی مانند قهوه.
این کتاب با انواع و اقسام مواد سکرآور یا فعالکننده ذهن و روان سروکار دارد که دماغ ایرانیان را تر میکرد و آنها را سر کیف یا سر ذوق و وجد میآورد.
مورخان چیزهای خرد
نوشتن تاریخ پدیدههایی چون قهوه، شراب، توتون و تنباکو در غرب، از نیمه دوم سده بیستم آغاز شد و دامنهای گسترده یافت. اکنون پژوهشهای روشنگری در دست است درباره تاریخ شب، روز، خواندن، نوشتن، غذا، لباس زیر، چرخ، اندام انسان و هر چیز “خرد و جزیی” دیگری که روزگاری در خور تاریخنویسی به شمار نمیآمد.
نوشتن تاریخ این پدیدهها که واقعیتِ ملموس و عینی جامعه و فرهنگ هستند، برآمده از انقلابی عظیم در نگارش تاریخ و نگرش به تاریخ است.
در پی این انقلاب که در دهههای آغازین سده بیستم صورت بست، تاریخنگاران تاریخ را دیگر گزارش صنعتکرد قهرمانان، پیامبران، پادشاهان و جنگ و صلح و افت و خیز آنها ندانستند و همراه با تحولات در فلسفه و علوم انسانی، روند تاریخ را پیچیده و برخاسته از عوامل گوناگون ارزیابی کردند.
اگر به قول تولستوی، در جنگ و صلح، موضوع تاریخ “زندگی مردمان و بشریت” است، تاریخ به مفهوم کلاسیک آن که “تاریخ رسل و ملوک” و شرح فتح و ظفر و حکایت هزیمت و زوال آنان بود چه اندازه از سرگذشت آدمی را بازمیتاباند؟
در نگرش تازه به تاریخ، “فایده تاریخ” دیگر آموختن عبرت نبود؛ بلکه شناخت انسان بود. پس لاجرم تاریخ میبایست همه سویهها و سایههای زندگی انسانی را فراگیرد و تاریخی شود از سرگذشت هر انسان، چه رعیت چه پادشاه، ستمگر یا ستمدیده، دانشمند یا سادهلوح.
قهوه و تاریخ
از آنجا که ما آدمیان در تعامل با جهان زندگی میکنیم تاریخ هر پدیدهای که در شبکه روابط انسانی ما جاگرفته یا تاریخ هر یک از رفتارهای ذهنی یا عینی ما بخشی از سرشت انسانی است که بر پهنه تاریخ گسترده میشود و آگاهی از آن ما را به تودرتویی، رنگارنگی و دگرگونی مدام “ذات” بشر رهنمون میگردد.
بدین روی، مثلاً تاریخ قهوه، تنها تاریخ ماده تلخ و سیاه نوشیدنی نیست؛ تاریخ انسان است که در رویارویی با قهوه چه اندیشیده و چه کرده؛ و این جوشانده غلیظ در روابط اجتماعی، ساختار سیاسی و حتا مناسبات اقتصادی او چه اثری برجا نهاده است.
بر این بنیاد، تاریخ یک جامعه، فرهنگ و روابط قدرت حاکم بر آن را میتوان از ورای تاریخ این جرم تیره، روشن کرد. رودی ماتی با این نگرش به سراغ پژوهش تاریخ نوشیدنیها و دودکردنیها در چهار سده مهم تاریخ ایران رفته است.
ادامه مطلب صفحه بعد >>>
