کاربرد مدرن لذت در ایران

خواننده‌ی ‌کتاب سرانجام درمی‌یابد که آن «سنت»ی که جمهوری اسلامی خود را پشت‌گرم بدان وامی‌نماید، سنت تاریخی نیست، بلکه سنتی است که خود نظام سیاسی و ایدئولوژیک اسلامی ابداع کرده است. این سنت ابداع‌شده، در مدرن بودن، هیچ کم از دیگر نظام‌های مدرن جنسی ندارد. حجاب نمونه‌ آشکاری است که در این کتاب شرح دگردیسی آن از نماد طبقه‌ای اجتماعی به نمادی ایدئولوژیک به دست داده شده است.
هم‌چنین، گرچه مجازات زنا هزار و چهارصدسال پیش در شرع تعیین شده، اما تنها در دوران جدید و به ویژه در جمهوری اسلامی است که پدیده‌ای به نام «قتل‌های ناموسی» رخ می‌نماید. گزارش‌های اندکی در باره‌ اعمال مجازات زنا به دست حکومت‌های قدیم در دست هست؛ اما در جمهوری اسلامی، حکومت به استناد شریعت (یا سنت ابداع‌شده) خود را موظف می‌بیند هرکس را که از هنجار حقوقی رفتار جنسی تخطی کند، مجازات نماید.
پیش از آن، نه تنها در ایران، که حتی در سراسر خاورمیانه، تصور اینکه دولت، زنی را از میان طبقه‌ی‌ متوسط شهری به جرم زنا به دادگاه ببرد و بر خلاف خواست خانواده‌اش او را محاکمه کند و سپس به سنگسار بسپارد، بسیار دشوار و دور از واقع می‌نموده است.
نکته‌ پراهمیت دیگر در باره‌ کتاب آفاری، تنوع و تازگی منابع تاریخ‌نگاری اوست. او نه تنها از متن‌های حقوقی، خاطره‌نویسی‌های زنان و سیاست‌پیشگان، درباریان و سیاحان خارجی، نوشته‌ها و بیانیه‌های سیاسی، شعارها و جنبش‌های اجتماعی، نوشته‌ها و کاریکاتورهای مطبوعات بهره گرفته، که حتی قباله‌های ازدواج و طلاق را نیز که در بیت روحانیان نامداری چون شیخ فضل الله نوری بوده، منبع و مستند روایت تاریخی خود قرار داده است.
از این گذشته، حکایت‌ها و قصه‌هایی که نویسنده از خلال آنها دگرگشت روابط و زندگی جنسی را بیان می‌کند، روایت تاریخی او را زنده‌تر و خواندنی‌تر کرده است.
برای نمونه، آفاری از پزشک خانمی به نام ن. ک. یاد می‌کند که خاطرات خود را از دبیرستان دخترانه‌‌ی پس از انقلاب بازگفته است. خانم ن. ک. به یاد می‌آورد که کشش جنسی دختران به یکدیگر، امری کاملاً عادی در دبیرستان بوده و معمولا بهترین بازیکن والیبال یا بسکتبال مدرسه، در کانون توجه دختران قرار می‌گرفته‌اند. برای دختران آن دبیرستان و بسیاری از دبیرستان‌های دخترانه‌ دیگر، ارتباط جنسی میان هم‌جنس، گرچه فارغ از دغدغه نبوده، نوعی تجربه در زندگی زنان جوان پیش از ازدواج قلمداد می‌شده است.
در جهانی که خانواده‌ها به حفظ بکارت دختران‌شان پیش از ازدواج حساسیت فوق العاده دارند و حکومت و پلیس نیز از مرزهای جدایی میان زنان و مردان پاسبانی می‌کنند، ارتباط میان دختران در فضایی یک سره زنانه، کاملا بی‌خطر به شمار می‌رفته است: «بر خلاف آمریکا که هر زنی اگر با زنی دیگر بیامیزد، برچسب لزبین به او می‌زنند، ما در مدرسه با هم‌دیگر ارتباط بدنی نزدیک داشتیم و هیچ کس به خاطر این نوع رابطه انگشت‌نما نمی‌شد». ن. ک. تجربه‌های دوران نوجوانی‌اش را چنین توصیف کرده است.

تاریخ‌نگاری فوکوییِ جنسیت در ایران
ژانت آفاری که بر آثار و اندیشه‌های میشل فوکو چیرگی دارد و پیشتر به همراه کوین اندرسن کتابی در باره‌ فوکو و ایران نوشته است، پژوهش خود در باره‌ «سیاست جنسی در ایران مدرن» را نیز با الهام از چارچوب پژوهشی میشل فوکو در سه‌گانه‌ «تاریخ جنسیت» انجام داده است.
میشل فوکو، فیلسوف فرانسوی، در جلد دوم «تاریخ جنسیت» که عنوان فرعی «کاربرد لذت‌ها» را دارد، افقی یک‌سره تازه برای بررسی پدیده‌ی‌ جنسیت و روابط جنسی در غرب نقش زد. وی در آغاز این کتاب اشاره کرد خود واژه‌ی‌ «جنسیت» (sexualité)، اصطلاحی نوساخته است که تبار آن به سال‌های نخستین سده‌‌ی نوزدهم میلادی می‌رسد.
این بدان معنا نیست که پیش از سده‌‌ی نوزدهم روابط جنسی یا تأمل، تفکر و سخن گفتن در باره‌ی ‌جنسیت وجود نداشته؛ بل‌ بدان معناست که پیدایش این اصطلاح در پیوند با پدیده‌های دیگری بوده است: «گسترش قلمروهای گوناگون شناخت (از شناخت در باره‌سازوکار زیست‌شناختی تولید مثل گرفته تا رفتارهای پرتنوع فردی و اجتماعی)، وضعِ نظامی از قوانین و هنجارها – پاره‌ای سنتی و پاره‌ای دیگر تازه – که تکیه بر نهادهای دینی، حقوقی، آموزشی و پزشکی داشت، تغییراتی که در افراد پدیده آمده از نظر شیوه‌ای که به رفتارها، وظایف، لذت‌ها، احساس‌ها، هیجان‌ها و رؤیاهای خود معنا و ارزش می‌بخشند».
فوکو تأکید می‌کند که مسأله‌ی‌ اصلی او در این کتاب، پژوهش و شناخت جنسیت در مقام «تجربه»‌ای است که در بستر تاریخ غرب شکل گرفته؛ تجربه‌ای که از خلال آن افراد خود را در مقام «سوژه‌ی جنسیت» بازمی‌شناسند؛ تجربه‌ای که به روی ساحت‌های به غایت متفاوت شناخت گشوده می‌گردد و به قانون‌ها و محدودیت‌ها چفت و بست می‌شود.
موضوع سه‌گانه‌ی‌ «تاریخ جنسیت» فوکو، «تاریخ جنسیت در مقام تجربه است؛ مراد از تجربه نیز پیوند و هم‌بستگی میان قلمروهای دانش، انواع هنجارگذاری‌ها و اشکالِ سوبژکتیویته در درون یک فرهنگ است».
برای فوکو، هم‌چنان‌که برای ژانت آفاری، نظامِ اخلاقی و حقوقی اهمیت چندانی ندارد؛ این نظام هنجارگذار خوب و بد یا قانونی و غیرقانونی، در دوره‌هایی طولانی کمابیش ثابت و تحول‌ناپذیر است.
موضوع کار آن دو، نه نظام اخلاقی (moral) که تبارشناسی یا تاریخ انتقادی آداب و عرف اخلاقی (ethics) است؛ یعنی به جای بررسی کانت‌وار، هگل‌وار یا هابرماس‌وار درباره‌ی‌ اصول پیشینی اخلاق، فوکو و آفاری به عرف‌های موجود رفتاری و تاریخ‌مندی آنها علاقه دارند.
این عرف‌ها و آداب و رسوم هم گاهی شکل مقاومت در برابر آن اصول پیشینی اخلاق را به خود می‌گیرند و هم با هنجارهای اجتماعی و قوانین سیاسی تغییرشکل و ماهیت می‌یابند. تبارشناسی عرف و آداب، آن‌چه را مردم در عمل انجام می‌دهند توصیف می‌کند، نه آن‌چه را مردم خودآگاهانه بدان باور دارند یا اصول اخلاقی می‌شناسند.
از این رو، نگرش فوکویی ژانت آفاری به مسأله‌ی ‌جنسیت در ایران مدرن، یک‌سره، بدیع است و کتاب او را به اثری ماندگار و پایه‌ای در باره‌شناخت جامعه‌‌ی ایران و جنسیت بدل کرده است.
مشخصات کتاب‌شناختی
Afary, Janet, Sexual Politics in Modern Iran, Cambridge University Press, 2009
این نوشته، نخست در وب‌سایت فارسی بی بی سی نشر یافته است.

ادامه مطلب <<< صفحه قبل